بازكاوي هويت ؛عناصر و جزئيات مساجد در شهرهاي ايراني

در ميان انواع آثار معماري ، بناهاي ديني برخي جنبه ها ، امتيازها و مشخصه هاي ويژه اي نسبت به ساير بناها دارند .نخستين جنبه ، نوعي ثبات و پايداري در بسياري از انواع فعاليت هاي ديني و الگوهاي رفتاري مربوط به آن است . براي نمونه ، شكل و نحوه برگزاري نماز در مساجد طي قرن ها كما بيش داراي الگوي پايداري بوده است، در حالي كه شيوه ي زندگي و الگوهاي رفتاري مربوط به آن بسيار دگرگون شده اند و اين دگرگوني موجب شده است كه فضاهاي مربوط به آن ، به شكل بسيار متفاوتي نسبت به گذشته ساخته شود. علاوه بر تداوم بسياري از فعاليت هاي ديني و به خصوص فعاليت هاي عبادي و الگوهاي رفتاري مربوط به آن طي دوره هاي گوناگون تاريخي ، اين فعاليت ها در حوزه هاي متفاوت جغرافيايي- فرهنگي نيز به شكل كما بيش همانند صورت مي گرفته است.چنان كه اگر فعاليت عبادي نماز به عنوان يكي از مهمترين فعاليت هاي شكل دهنده به فضاي معماري مسجد، مورد توجه قرار مي گيرد؛ ملاحظه مي شود كه كما بيش اصلي ترين خصوصيات اين فعاليت و الگوهاي انجام آن كه نقش مهمي در شكل دادن به فضاي معماري دارد، در همه حوزه هاي جغرافيايي-فرهنگي همانند وت قريباً يكسان است. بنابراين از ديدگاه معماري مي توان اين خصيصه را از ويژگي هاي مهم كاركردي مساجد دانست؛هر چند كه از ساير جنبه ها نيز مي توان مسجد را مهمترين بنا در سرزمين هاي اسلامي پنداشت كه معماران وسازندگان آن سعي مي كردند از بهترين دستاوردهاي فني وهنري براي شكل دادن به فضاي آن استفاده كنند. به همين سبب طراحي مسجد، به خصوص مساجد جامع را در شهرهاي بزرگ مي توان شاخصي از طراحي معماري در آن شهر و ناحيه ي مجاور آن دانست. يكي از جالبترين مسائلي كه تاريخ معماري اسلامي مطرح مي سازد بدون ترديد مسئله اساس و چگونگي مسجد نوع ايراني است با اين همه بدليل عدم آشنايي با اين مساجد تاكنون دستيابي به آنها خيلي دشوار بوده است. در ابتدا چنين مي پنداشتند كه عناصر سازنده مسجد يعني محراب ؛منبر؛منار و ... و نيز چگونگي بكار گيري اين عناصر يعني طرح مساجد اوليه نوع عربي را كه نقشه مساجد بدوي نوع عربي ناميده اند؛ اعراب در اختيار ايرانيان گذاشته اند. بر اساس اين پندار كلي مساجد قديمي ايران را مساجد عربي ناميده اند در حاليكه بررسي اين نوع بناها امروزه آسان شده است.اين بناها بوضوح به دو دسته با اهميت برابر تقسيم ميشوند. يكي بناهايي با تعداد اندك كه نقشه آنها همان نقشه بدوي نوع عربي است و يا مشتق از آنست و ديگري مساجد صد در صد ايراني. اين جستار به بررسي و كاووش در هويت ايراني مساجد شهرهاي ايران مي پردازد