بررسي فرم، عناصر، اجزا، و عملكرد بناي آئيني سقاتالار

هاي استان مازنداران، بناهائي آئيني هستند آكنده از نشان هاي ايرانيت و اسلاميت. اين بناهاي « سقاتالار »كوچك چوب ساخته با تراش هاي ظريف و زيبا و انبوهي از نقوش متنوع و گوناگون، در حريم مقابر وآرامگاه ها و همچنين در كنار تكيه ها و مساجد و در محوطه گورستان ها - يعني مكان هايي كه دارايحرمت هستند- ساخته شده اند و همگي وقف سردار رشيد كربلا حضرت ابوالفضل (ع) بوده و به نامنيز شهره اند، و هر ساله ميزبان برگزاري مراسم پرشوري در دهه اول محرم و روزهاي « ابوالفضلي »سوگواري امام حسين (ع) مي باشند.هرچند پيشينه اين بناها چندان مستند نيست، اما گمان آن مي رود كه ريشه در دوران باستان داشته و ازجهت ويژگي هاي فرمي شباهت هائي با بناهاي آئيني ايران باستان (مانند زيگورات ها) و قصر ايزدبانويآب ها آنچنانكه در اوستا معرفي شده است، داراست. همچنين نقوش و تزئينات به كار رفته در آنها نيز بااساطير و باورهاي كهن ايرانيان، خصوصا باورهاي مرتبط با آب در ارتباطند. اما چنانكه با ورود دين اسلامبسياري از آئين هاي قدرتمند پيشين به دليل ريشه دواندن عميق در فرهنگ و باور مردم، با چهره اي نو وقالبي جديد به حيات خويش ادامه دادند و مسئله احترام به آب و حرمت نهادن به اين عنصر حياتي از سنخاين آئين هاست، پس از اسلام اين بناها به نام حضرت ابوالفضل (ع) ناميده شدند و ميزبان آئين عزاداريسقاي شهيد كربلا گرديدند.در اين پژوهش با روش توصيفي - تحليلي، و با استفاده از مطالعات كتابخانه اي، به بررسي ويژگيهايعام سقاتالارهاي استان مازندران و مفاهيم باطني استنباطي از فرم و اجزا و تزئينات بنا پرداخته شده است ودر ادامه بر اساس مطالعات ميداني و مصاحبه هاي محلي انجام گرفته، به بررسي ويژگي هاي خاص چندنمونه از اين بناها در ارتباط با خصوصيات فضائي و فعاليتي پرداخته مي شود.به اين ترتيب سقاتالار بنايي است دو اشكوبه، بر روي چهار پايه قطور چوبي، به فرم چهار گوش، كهارتباط بين دو اشكوبه از طريق نردبان يا پلكان چوبي كه معمولا در كنار بنا ساخته شده است، امكان پذير مي شود. اين بنا از چهار جهت باز بوده و غالبا در راستاي ورودي تكيه واقع شده است. نقوش به كار رفتهدر تزئين آنها به دو دسته مذهبي و غير مذهبي قابل تقسيم اند و نقوش مربوط به واقعه عاشورا، ملائك،گياهان، خورشيد، اژدها، و ملك باران از نقوش متداول در آنها محسوب مي شوند و ارتباط آنها با عنصرجالب توجه است. در حال حاضر سقاتالارهاي باقي مانده با توجه به ويژگي هاي آب و هوائي « آب » مقدساستان مازندران در معرض فرسودگي شديد قرار دارند و بسياري نيز تخريب شده اند و با بناهائي كاملامتفاوت كه هيچ يك از ويژگي هاي بناي اصيل را نداشته اند جايگزين شده اند. به اين ترتيب بازخواني وتوجه بيشتر به اين گنجينه هاي كوچك و غني تاريخ و فرهنگ و مذهب ايرانيان ضروري مي نمايد.