بررسي تطبيقي تزئينات گچبري مسجد نه گنبد بلخ و مسجد جامع نايين از منظر نقش، تركيب و مفاهيم

مسجد يكي از مهم ترين اركان معماري اسلامي است و با ورود اسلام به هر ناحيه اولين بناي ساختهشده در آن ناحيه مسجد بوده است. كهن ترين مساجد ايران شامل پلاني شبستاني هستند و آرايه هاييبا ريشه ايراني در آنها ديده مي شود.مسجد نه گنبد در بلخ كه پلاني متفاوت از پلان هاي مرسوم شبستاني دارد، ويژگي هاي جالب توجهيرا بر مي تاباند. پلان مسجد شامل يك مربع با نه گنبد بر فراز آن است و تمام سطوح آن از پاطاق ها به بالاشامل تزئينات گچبري است. اين تزئينات در دو دسته گياهي و هندسي ارائه شده و نكات جالب توجهي درآنها به نظر مي رسد. با توجه به نوع پلان و سازه و تزئينات، آن را مي توان مربوط به حدود قرن سوم هجريقمري دانست. گچبري هاي مسجد نه گنبد قابل قياس با آثار گچبري مسجد جامع نايين و نيز برخيسبك هاي گچبري سامرا است.موتيف هاي ساساني، با ورود اسلام دچار تغييراتي شده اند كه اين تغييرات در آثار اين دوره به صورترشد يافته، ديده نمي شود. تركيب نقوش گياهي و هندسي اگر چه بعدها در هنر اسلامي جايگاه ويژه خود رايافت، اما نوع نقوش و تناسب آنها نسبت به هم و نيز تنوع آنها در آثار اين دوره قابل بحث و بررسي است.نقش برگ مو كه مكرراً در گچبري هاي نايين و نه گنبد ديده مي شود، اصلي ترين موتيف مورد استفادهاست كه در كادرهاي هندسي به ويژه در گره هاي هشت و چهار قرار گرفته اند و بدون كوچكترين تنوعآنها را تكرار كرده اند.روش پژوهش به صورت ميداني كتابخانه اي بوده و پس از جمع آوري و دسته بندي تصاويرِ آثار، بهتحليل و تطبيق آنها در سير تاريخي رشد اسلام و هنر اسلامي در ايران پرداخته است.