اصول مكان يابي مسجد در شهر مدينه بر اساس الگوي مساجد عصر نبوي

امروزه يكي از مسئله هاي مهم در تشريح مفهوم شهر اسلامي، مكان يابي مسجد در آن است. اينمسئله با ظهور شهرها و شهرك هاي جديد و اهتمام كشور به توجه به الگوي شهر اسلامياهميت بارزمييابد. از منظر اسلامي مطالعه الگوي نبوي و علوي در دوران كوتاه حكومت و شيوهي اصلاح ساختارشهرهاي كهن قبل از اسلام براي تحقق ارزشهاي اسلاميدر آن اهميت ويژه دارند. از اين مظاهر ميتوان به اصولي دست يافت كه در توسعه شهرهاي جديد در ايران و جهان از منظر تعالي بخشي معنويبه محيط ياري رساند. اين تحقيق به روش تفسير تاريخي و استدلالي به بررسي شواهد تاريخي مربوطبه اين تحولات ميپردازد و تلاش ميكند از شيوه مكانيابي مساجد توسط پيامبر در مدينه الگوبردارينمايد. بر اساس يافتههاي اين پژوهش ساختار مدينه قبل از اسلام ساختار باغ محلهاي با محلههاي متنوعو پراكنده ميباشد. طبيعت منطقه به گونهاي است كه به علت پراكندگي منابع آب و پوشش گياهيساختار قبيلهاي شهر تقويت شده است. تغييرات كالبدي شهر مدينه همزمان با تغييرات فرهنگي آنسيري از كثرت به وحدت داشته است اگرچه اين وحدت به تنوع نژادي و عشيره اي نيز عنايت خاصدارد و منكر قبائل گوناگون نيست. عامل ايجاد چنين توازني بين قوميت گرايي و وحدت گرايي رامي توان نوع و جايگاه مساجد دانست. مساجد محلي و مسجد جامع شهر مدينه بصورت سامانه اي هماهنگ با اولويت دادن به وحدت اسلامي، به وجود طوايف گوناگون نيز اصالت ميبخشد. پيامبر(ص)مكانيابي محل سكونت و احداث مسجد را به راهنمايي الهي و توقف شترشان موكول كردند و اينمكان در نقطه اي نسبتا حاشيه اي در انتهاي يكي از انشعابات از بازار و نزديك معبري شمالي جنوبي كهدسترسي مناسبي از تمام نقاط شهر به مسجد فراهم ميآورد، قرار گرفت. مكان ياد شده متعلق به دوكودك يتيم و شامل محوطه اي باز بود كه در آن خرما خشك ميكردند، چاله اي آب و تعدادي قبرمشركين در آن وجود داشته است. به اين ترتيب بذر اسلاميشدن شهر از يكي از موقعيتهاي فرعي وحاشيه اي آغاز گرديد. مراكز متعدد قبيله اي به تدريج به مركز شهر با محوريت مسجد النبي(ص) منتقلگرديد. مساجد محلي نيز در موقعيتهاي خاص محل احداث شده و بعدها مركز محله با محوريتمسجد محلي در آن مكان ايجاد شد. در همين زمان پيامبر با تخريب مسجد ضرار كه با هدف ايجادتفرقه و در حريم مسجد قبا احداث شده بود، راه را بر تفرقه و بازگشت به سنتهاي قبيله اي جاهليتبستند. مسجد النبي از نظر كالبدي چندان نقش بارز و شاخصي در شهر نداشته ولي از نظر عملكرديبسيار نقش مهميدر شهر دارد و كاربريهاي خاص اجتماعي كه به قداست مسجد لطمه ميزند در محليبه نام بلاط در اطراف مسجد انجام ميشده است.